Het Vitoria Instituut heeft tot doel het “bevorderen van en bijdragen aan het nationale en internationale publieke debat over de rol van internationaal recht in Nederland en in de internationale betrekkingen en het toegankelijk maken van internationaal recht voor het bredere publiek”. Maar wat is ‘internationaal recht’? Internationaal recht wordt door staten gemaakt door het sluiten van verdragen en het scheppen van internationaal gewoonterecht. In mindere mate kunnen ook internationale organisaties internationaal recht scheppen door het nemen van besluiten.

Het internationaal recht gaat uit van enkele grondregels. De belangrijkste zijn dat een staat:

·        baas is op eigen grondgebied; overheden creëren en handhaven daarbinnen exclusief eigen wetgeving.

·        geen geweld mag gebruiken tegen andere staten behalve in geval van zelfverdediging

·        internationaal recht naleeft waaraan de staat zich heeft gebonden.

Staten kunnen internationale regels scheppen over allerlei kwesties. Deze regels bepalen hoe zij zich moeten gedragen jegens elkaar en jegens zaken en personen. Denk aan verdragen over de zee of over mensenrechten. Internationale regels kunnen ook verplichtingen opleggen aan personen. Het internationale strafhof bestraft individuen die zich aan internationale misdrijven schuldig maken.

Hedendaagse beoefenaren van internationaal recht denken verschillend over de betekenis en reikwijdte van het internationale recht. Sinds het einde van de Koude Oorlog heeft de doctrine zich in verschillende richtingen ontwikkeld. Ruwweg kunnen vier scholen worden onderscheiden.

 De positivistische school bestudeert de bronnen (verdragen en gewoonterecht) op een legalistische wijze. Aanhangers richten zich vooral op de primaire bronnen (verdragen en gewoonterecht) en zien internationaal recht primair als dat recht waarmee staten hebben ingestemd. Interpretaties die verder strekken dan de primaire bronnen vinden zij speculatief en luchtfietserij. Positivisten houden internationale recht het liefst gescheiden van politiek, economie of andere disciplines. Natuurlijk kunnen positivisten het internationale recht niet geheel waardevrij beoefenen. Bewust of onbewust spelen politieke cultuur en moraliteit een rol. In de wetenschap en de moderne literatuur is de zuiver positivistische benadering thans weinig populair. Het Internationale Gerechtshof houdt er niettemin een positivistische benadering op na.

Een tweede school, integrationisme, kan worden beschreven als positivisme-plus. Integrationisten vertrouwen net als positivisten op primaire bronnen maar wijzen op de samenhang van die bronnen. Als staat X en Y een verdrag sluiten over investeringen, en beide staten zijn ook partij bij een mensenrechtenverdrag , dan kunnen mensenrechten worden toegepast bij de uitleg van het investeringsbedrag. Integrationisten vertrouwen op de interpretatieregels van het Weens Verdragenverdrag (1969). Art. 31 lid 3 (c) bepaalt dat verdragen geïnterpreteerd worden met verwijzing “naar iedere relevante regel van internationaal recht toepasselijk in de betrekkingen tussen partijen”. Als iedere relevante regel kan worden ingeroepen, dan is het mogelijk dat handels- en investeringsbedragen worden geïnterpreteerd in het licht van het internationaal verbod op kinderarbeid, zelfs als die verdragen kinderarbeid geheel niet noemen. Volgens critici opent dat de doos van Pandora.

De activistische school stelt idealen voorop: bescherming mensenrechten, duurzame ontwikkeling milieubescherming, armoedebestrijding en andere idealen. In de overtuiging van activisten dient internationaal recht dienstbaar te zijn aan een hoger moreel of politiek doel. Daarmee werpen activisten zich op als gemankeerde politici. Een activistische beoefenaar van het internationaal recht wil een betere wereld, met respect voor mensenrechten en welvaart voor iedereen. Met dat doel voor ogen is hij bereid rechtsregels extensief te interpreteren. Beleidsvoornemens of aanbevelingen worden gemakkelijk vertaald in bindende rechtsregels. Een activist botst gemakkelijk met de positivist omdat de eerste internationale verplichtingen veronderstelt die de tweede niet onderkent. Een typische activist meent dat rijke landen de verplichting hebben om arme landen te helpen met overdracht van kapitaal en technologie. Zij zien een ‘recht op ontwikkeling’. Een positivist zal opmerken dat de rijke landen een dergelijke algemene verplichting nimmer hebben aanvaard.

Internationaal constitutionalisme, populair onder academici, is meer recente stroming. Gepaard aan globalisering ontwaren constitutionalisten een ontluikende constitutionele ordening in de lappendeken van internationale rechtsregels en instituties. Zij zien een coherente internationale samenleving waarin fundamentele waarden en procedures worden gedeeld. In de ogen van de constitutionalisten is het VN Handvest een wereldconstitutie, weliswaar in primitieve vorm. De Veiligheidsraad samen met andere fora (IMF, WTO, G20) vormen een begin van een wereldbestuur. Tendensen van internationale administratieve rechtspraak wordt herkend in WTO-geschillenbeslechting en arbitrage tribunalen. Verwant aan de constitutionalisten zijn de cosmopolieten die de statengemeenschap als een weinig efficiënte ordening zien. Zij zien liever een gemeenschap van individuen.  Wereldburgers, die rechten en plichten jegens elkaar laten gelden zonder tussenkomst van de staat.

Het Vitoria Instituut staat met de beide benen op de grond en zal zich niet gemakkelijk laten verleiden tot een utopistisch wereldbeeld. Niet kan worden uitgesloten dat wij van verschillende walletjes eten. Primair zullen wij het internationale recht beoordelen zoals staten dat hebben bedoeld. Het internationale recht kan echter niet geduid worden buiten context van de politieke realiteit. Wij constateren dat het primaat van het internationale recht aan twijfel onderhevig is.